برگزیده هایی از شاهنامه فردوسی
***
سخاوت شاهنامه، حد و مرز نمی شناسد. بخش (۱) دشت ها در شاهنامه
***
دستِ باز ِ و فراخنای بر و آغوش شاهنامه، همه را در بر می گیرد. شاهنامه به "مکان" ها نیز هویت می بخشد.
شاهنامه، با پیوند دادنِ رخداد های تاریخی، به مکان ها نیز هویت و اعتبار می بخشد. 
این سخاوت شاهنامه، دشت ها، بیشه ها، کوه ها، رود ها و شهر ها را نیز در می نوردد. 
***
دشت ها در شاهنامه
***
دشت نیزه گذار:
در شاهنامه، دشت نیزه گذار، با نیک مرد، مرداس تازی هویت و اعتبار می یابد:
یکی مرد بود اندر آن روزگار/ز دشت سواران نیزه گذار-
گرانمایه هم شاه و هم نیک مرد/ز ترس جهاندار با باد سرد-
که مرداس نام گرانمایه بود/به داد و دهش برترین پایه بود-

ساده دشت:
منوچهر در ساده دشت به نبرد با سپاه سلم و تور می پردازد و کین ایرج را از آنان باز می ستاند:
چو لشکر منوچهر بر ساده دشت/برون برد آنجا ببُد روز، هشت-
فریدونش هنگام رفتن بدید/سخنها به دانش بدو گسترید-

دشت سپنجاب:
افراسیاب در دشت سپنجاب، سپاهش را سامان می بخشد و به نبرد با رستم نوجوان گسیل می دارد: 
پیامی بیامد به کردار سنگ/به افراسیاب از دلاور پشنگ-
که بگذار جیحون و برکش سپاه/ممان تا کسی برنشیند به گاه-
یکی لشکری ساخت افراسیاب/ز دشت سپنجاب تا رود آب-

دشت مازندران:
رستم پیلتن در دشت مازندران خوان می گسترد و زن جادو را به بند می کشد:
تهمتن به یزدان نیایش گرفت/ابر آفرینها فزایش گرفت-
که در دشت مازندران یافت خوان/می و جام، با میگسار جوان-
ندانست کاو جادوی ریمنست/نهفته به رنگ اندر اهریمنست-
بینداخت از باد خم کمند/سر جادو آورد ناگه ببند-
میانش به خنجر به دو نیم کرد/دل جادوان زو پر از بیم کرد-

دشت نخچیرگاه:
افراسیاب، حین نبرد با رستم در دشت نخجیر گاه سر از کمند رستم می رباید و جان خود را می خرد:
به ترک اندر افتاد خم دوال/سپهدار ترکان بدزدید یال-
به ترک اندر افتاد خم دوال/سپهدار ترکان بدزدید یال-
و دیگر که زیر اندرش بادپای/به کردار آتش برآمد ز جای-
بجست از کمند گو پیلتن/دهن خشک وز رنج پر آب تن-
بدان دشت نخچیر باز آمدند/ز هر نیکویی بی نیاز آمدند-
نوشتند نامه به کاووس شاه/ز ترکان وز دشت نخچیرگاه-

دشت نخجیر:
رستم و شکار گور خر و دزدیده شدن رخش در دشت نخجیر:
چو نزدیکی مرز توران رسید/بیابان سراسر پر از گور دید-
به تیر و کمان و به گرز و کمند/بیفگند بر دشت نخچیر چند-
*
سواران ترکان تنی هفت و هشت/بران دشت نخچیر گه برگذشت-
چو بر دشت، مر رخش را یافتند/سوی بند کردنش بشتافتند-
گرفتند و بردند پویان به شهر/همی هر یک از رخش جستند بهر-

دشت دغوی:
طوس و همراهانش، در دشت دغوی مادر سیاوش را می یابند:
چنین گفت موبد که یک روز طوس/بدانگه که برخاست بانگ خروس-
خود و گیو گودرز و چندی سوار/برفتند شاد از در شهریار-
به نخچیر گوران به دشت دغوی/ابا باز و یوزان نخچیر جوی-
*
به بیشه یکی خوب رخ یافتند/پر از خنده لب هر دو بشتافتند-
به دیدار او در زمانه نبود/برو بر ز خوبی بهانه نبود-
بپرسید زو پهلوان از نژاد/برو سروبن یک به یک کرد یاد-
بدو گفت من خویش گرسیوزم/به شاه آفریدون کشد پروزم-

دشت سور:
پدرِ مادرِ سیاوش(خواهر زاده ی گرسیوز)، مست از دشت سور به خانه می آید و قصد جان دخترش را می کند:
بدو گفت گیوای فریبنده ماه/ترا سوی این بیشه چون بود راه-
چنین داد پاسخ که ما را پدر/بزد دوش بگذاشتم بوم و بر-
شب تیره مست آمد از دشت سور/همان چون مرا دید جوشان ز دور-
یکی خنجری آبگون برکشید/همان خواست از تن سرم را برید-

دشت سروچ:
طوس نوذر سپاهی از دلاوران چندین جا و از دشت سروچ، فرا میخواند و سامان می دهد و برای سپاهیگری سیاوش در نبرد با سپاه افراسیاب بر می گمارد:
گزین کرد ازان نامداران سوار/دلیران جنگی ده و دو هزار-
هم از پهلو و پارس و کوچ و بلوچ/ز گیلان جنگی و دشت سروچ-
سپرور پیاده ده و دو هزار/گزین کرد شاه از در کارزار-

بهادر امیرعضدی

قلدر مآبی و بی پروایی حکیم فردوسی، در به قیدِ قلم در آوردن واژه ها و عباراتی بدیع و خارج عرف و سبک نگارشی.

برگزیده هایی از شاهنامه فردوسی
***
قلدر مآبی و بی پروایی حکیم فردوسی، در به قیدِ قلم در آوردن واژه ها و عباراتی بدیع و خارج عرف و سبک نگارشی.
***
"آوردن"، به اشکالی گوناگون در شاهنامه:
نباید که چون من شوم چاره جوی/تو رودابه را سختی "آری" به روی
*
به رنج اندر "آری" تنت را رواست/که خود رنج بردن به دانش سزاست
*
نبینید کز کاخ کابل خدای/به زین اندر "آرد" بشبگیر پای
*
چو شه برگراید ز بربر عنان/به گردن "برآریم" یکسر سنان
*
"بیاریم" بر گرد ایران سپاه/بسازیم هر سو یکى رزمگاه
*
بیفروزد این رزمگه را بفر/"بیارد" سپاهی بنو کینه ور
*
ببینند و باز "آرمش" تن درست/کسی بیهوده جنگ هرگز نجست
*
چو آن جا رسی دست رستم ببند/"بیارش" به بازو فگنده کمند
*

"رَوَد" در شاهنامه:
کنون کام دشمن همه راست کرد/"برآنرَد" سر، هرچ می خواست کرد.

..........................................................................
پ ن:
این قلدر مآبی و بی پروایی در دیگر مفاخر، مانند مولانا، حافظ هم، مشهود ست.

بهادر امیرعضدی

واژه ی هنگام، به دو مفهومِ فرصت و زمان، در شاهنامه

برگزیده هایی از شاهنامه ی فردوسی
***

واژه ی هنگام، به دو مفهومِ فرصت و زمان، در شاهنامه: 

ندانی که هرکس که هنگام(فرصت) جست
ز کار آن گزیند که باید نخست
تو گر باز هنگام(زمان) جویی همی
دل از نیکویها بشویی همی
همه کار بی گاه و بی بر بود
بهین از تن زندگان سر بود
*
بفرمودمت کای برادر به کش
که جای خرد نیست و هنگام(فرصت) هش
*
همی راند لشکر بران سان دمان
نجست ایچ هنگامِ(زمان) رفتن، زمان(فرصت)
*
همانا شنیدی که سام سوار
به مردی چه کرد اندران روزگار
چنین تا به هنگام(فرصت) رستم رسید
که شمشیر تیز از میان برکشید
به پیش نیاکان تو در چه کرد
به مردی به هنگام(زمان) ننگ و نبرد
*
بدو گفت برخیز و بگشای دست
نه هنگام(فرصت) خوابست و جای نشست
*
چو آمدش هنگام(فرصت) بگشاد شست
بر گور را با سرونش ببست
*
بهادر امیرعضدی

جدال روز و شب در شاهنامه

برگزیده هایی از شاهنامه ی فردوسی

***

جدال روز و شب در شاهنامه 

***

حکیم بزرگوار طوس جا به جا در شاهنامه ی کوه پیکرش از فراز و فرود خورشید، دمیدن و فرو نشستن خورشید و ماه، در ابتدا و انتهای داستانها، رخداد ها و عرصه های متفاوت، دُر افشانی میکند:

چو از کوه بفروخت گیتی فروز / دو زلف شب تیره بگرفت روز - 

ازان چادر قیر بیرون کشید / بدندان لب ماه در خون کشید 

چو بر زد سر از چشمه شیر شید / جهان گشت چون روی رومی سپید - 

چو برزد سر از کوه تابنده شید / برآمد سر تاج روز سپید  

چو پیراهن شب بدرید ماه / نهاد از بر چرخ پیروزه‌گاه - 

طلایه پراگند بر گرد دشت / چو زنگی درنگی شب اندر گذشت - 

پدید آمد آن خنجر تابناک / بکردار یاقوت شد روی خاک  

چو تاج خور روشن آمد پدید / سپیده ز خم کمان بردمید  

چو خورشید بر تخت زرین نشست / شب تیره رخسار خود را ببست - 

چو خورشید برزد سر از کوهسار / بگسترد یاقوت بر جویبار  

چو خورشید بنمود رخشان کلاه / چو سیمین سپر دید رخسار ماه - 

بترسید ماه از پی گفت و گوی / بخم اندر امد بپوشید روی  

چو خورشید تابان برآورد پر / سیه زاغ پران فرو برد سر  -  

چو خورشید تیغ از میان برکشید / شب تیره گشت از جهان ناپدید 

چیرگی شب بر روز:

استیلای ماه بر خورشید، تفوق ناهید بر شید، هجوم شام بر بام.

چنین تا شب تیره سر بر کشید / درخشنده خورشید شد ناپدید - 

چو از چشم خورشید شد نا پدید/شب تیره بر کوه دامن کشید 

بدانگه که آرام گیرد جهان/شود آشکارای گیتی نهان

که لشکر کشد تیره شب پیش روز/بگردد سر هور گیتی فروز

چو بر چرخ، خورشید دامن کشید/چنان شد که کس نیز کس را ندید  

چو بنمود شب جعد زلف سیاه/از اندیشه خمیده شد پشت ماه 

چو پیدا شد از آسمان گرد ماه/شب تیره بفشاند گرد سیاه 

چو پیدا شد این چادر مشک رنگ/ستاره برو بر چو پشت پلنگ - 

بکردند میخوارگان خواب خوش/همه ناز را دست کرده به کش  

چو روی زمین گشت چون پر زاغ / ز افراز کوه اندر آمد چراغ - 

چو شب برکشید آن درفش سیاه/ستاره پدید آمد از گرد ماه -

چو شب در زمین پادشاهی گرفت/ز دریا به دریا سیاهی گرفت - 

زمین تیره گون، کوه چون نیل شد/ستاره به کردار قندیل شد -    

چو ماه از بر تخت زرین تشست/سه پاس از شب تیره اندر گذشت - 

سر آغاز داستان بیژن و منیژه: 

شبی چون شبه، روی شسته به قیر/نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

 دگرگونه آرایشی کرد ماه/بسیچ گذر کرد بر پیشگاه

 شده تیره اندر سرای درنگ/میان کرده باریک و و دل کرده تنگ 

ز تاجش سه بهره شده لا‍‍ژ‍ورد/سپرده هوا را به زرنگار، گرد

سپاه شب تیره بر دشت و راغ/یکی فرش گسترده از پر زاغ

نموده ز هر سو بچشم اهرمن/چو مار سیه باز کرده دهن

چو پولاد زنگار خورده سپهر/تو گفتی بقیر اندر اندود چهر

فرو ماند گردون گردان بجای/شده سست خورشید را دست و پای

سپهر اندر آن چادر قیر گون/تو گفتی شدستی بخواب اندرون

جهان از دل خویشتن پر هراس/جرس بر کشیده نگهبان پاس

نه آوای مرغ و نه هرای دد/زمانه زبان بسته از نیک و بد / نبد 

شب تیره چون زلف را تاب داد/همان تاب او چشم را خواب داد - 

پدید آمد پرده ی آبنوس/برآسود گیتی ز آواز کوس - 

همی گشت گردون شتاب آمدش/شب تیره را دیر یاب آمدش - 

برآمد یکی زرد کشتی ز آب/بپالود رنج و بپالود خواب -

بهادر امیرعضدی

کتایون قیصر، زنی در قامت همسر، برتر از گشتاسب، مردی در قامت شوهر.

زنان شاهنامه را واکاوی و به نقش اثرگزار این "زنان" در برکشیدن و اعتلا بخشیدن به "مردان" (در قامت شوهر، برادر، پدر) خواهیم پرداخت و تک تک این شَرزِه شیرزنان را به رخ خواهیم کشید.
***
برگزیده هایی از شاهنامه فردوسی.
***

کتایون قیصر، زنی در قامت همسر، برتر از گشتاسب، مردی  در قامت شوهر.

***

کتایون بر اسبی رهوار می نشیند و تا زابلستان (که گشتاسب به میهمانی خاندان رستم و زال به نوشانوش و نوش خواری نشسته)، به تاخت و بی وقفه می تازد و گشتاسب را از برآیند آز و خود خواهی اش که بر ایران رفته را (کشته شدن پدر گشتاسب،  لهراسب و برادرش زریر و نوه اش نوش آذر و به باد فنا رفتن ایران به دست ارجاسب جهن) به رخ او می کشد و او را به سوی ایران گسیل می دارد: 
زنی بود گشتاسپ را هوشمند/خردمند وز بد زبانش به بند
ز آخر چمان باره ای برنشست/به کردار ترکان میان را ببست
از ایران ره سیستان برگرفت/ازان کارها مانده اندر شگفت
نخفتی به منزل چو برداشتی/دو روزه به یک روزه بگذاشتی
چنین تا به نزدیک گشتاسپ شد/به آگاهی درد لهراسپ شد
بدو گفت چندین چرا ماندی/خود از بلخ بامی چرا راندی
سپاهی ز ترکان بیامد به بلخ/که شد مردم بلخ را روز تلخ
شهنشاه لهراسپ را پیش بلخ/بکشتند و شد بلخ را روز تلخ
همان دختران را ببردند اسیر/چنین کار دشوار آسان مگیر
اگر نیستی جز شکست همای/خردمند را دل نرفتی ز جای
وز انجا به نوش آذراندر شدند/رد و هیربد را بهم برزدند
ز خونشان فروزنده آذر بمرد/چنین کار را خوار نتوان شمرد
دگر دختر شاه به آفرید/که باد هوا هرگز او را ندید
به خواری ورا زار برداشتند/برو یاره و تاج نگذاشتند
همه بلخ پر غارت و کشتن است/از ایدر ترا روی برگشتن است
چو بشنید گشتاسپ شد پر ز درد/ز مژگان ببارید خوناب زرد
بزرگان ایرانیان را بخواند/شنیده سخن پیش ایشان براند
بهادر امیرعضدی